Bryneglwys, Abergynolwyn a Rheilffordd Talyllyn

Bryneglwys AP_2005_2301

Mae chwarel Bryneglwys, pentref Abergynolwyn a Rheilffordd Talyllyn gyda’i gilydd yn creu tirlun rhyfeddol o gyflawn, rhannol-weithredol, rhannol-greiriol o gloddio, prosesu, cludo a chymuned a hynny yn tarddu o oes aur diwydiant llechi Gogledd Cymru.

Bryneglwys

Yn chwarel Bryneglwys roedd dwy weithien lechi o gyfnod Uwch-Orficiaidd yn cael eu cloddio o’r chwarel yr ucheldir rhwng dyffryn afon Fathew i’r gogledd ac aber y Dyfi i’r de. Agorwyd y chwarel yn y 1840au cynnar. Yn 1859 cafodd ei osod i’r mentrwr John Lloyd Jones o Nantlle, drosglwyddodd y prydles i’r brodyr McConnel o Fanceinion yn 1863, sef perchnogion cwmni cotwm enfawr oedd a’u bryd ar ymestyn eu busnesau yn ystod y prinder cotwm achoswyd gan Ryfel Cartref America. Cafodd y llechi eu cloddio tanddaear a hefyd mewn tyllau agored a’r blociau wedyn yn cael eu prosesu mewn melinnau oedd yn cael eu gweithio yn bennaf gan dwrbinau.

Rheilffordd Talyllyn

James Spooner, brawd Charles Easton Spooner o Reilffordd Ffestiniog, wnaeth y gwaith arolwg a pheirianyddol ar Reilffordd Talyllyn ar gyfer y McConnels. Agorwyd y rheilffordd yn 1866. Dyma’r esiampl cyntaf o un o reilffrydd y diwydiant llechi yn cysylltu efo rhwydwaith prif-reilffyrdd Prydain (sef Rheilffordd newydd Aberystwyth ac Arfordir Cymru) yn hytrach na’r môr. Dyma hefyd un o’r rheilffyrdd cul cyntaf yn y byd i gael ei adeiladu yn benodol ar gyfer denfyddio stêm a chludo teithwyr.

Abergynolwyn

James Stevens, pensaer o Fanceinion oedd yn gyfrifol am gynllunio pentref Abergynolwyn oedd yn eiddo i gwmni McConnels yn yr 1860au a hynny o gwmpas casgliad bychan o aneddiadau. Adeiladodd nifer o dai teras tebyg i’r rhai welir yn Swydd Caerhirfryn ond gan ddefnyddio blociau o llechi. Yn anarferol iawn, roedd pentref Abergynolwyn yn cael ei wasanaethu gan inclên a rheilffordd gwastad Talyllyn, oedd yn dod a glo, cwrw a nwyddau i’r pentref ac yn mynd a’r pridd nos yn ôl i Dywyn.

Caewyd y chwarel yn 1946, ac mae rhan helaeth o’r safle yn goedwig erbyn hynm er bod torri peth o’r coed yn ddiweddar wedi dod a mwy o’r tirlun i’r golwg. Un nodwedd arbennig ydi’r system inclên oedd yn defnyddio olwyn ddŵr i’w gweitho ac a ysbrydolwyd gan system debyg yn Nantlle. Mae hon ar gyrion y gwaith awyr agored adeiladwyd gan weithwyr John Lloyd Jones yn y 1860au, yn dystiolaeth o dechnoleg y diwydiant llechi yng Ngogledd Cymru yn cael ei allforio o’r naill ardal i’r llall.

Ychydig iawn o newid fu ym mhentref Abergynolwyn o’r cychwyn cyntaf. Mae Rheilffordd Talyllyn yn parhau i weithio yn llwyddianus iawn yn cludo twristiaid, ac mae’r brif reilffordd o Bwllheli i Gyffordd Dyfi hefyd yn parhau ar agor. Mae amgueddfa Rheilffordd Talyllyn yn yr orsaf yn Nhywyn yn adrodd hanes technoleg ryfeddol yr ardal yma a’i gysylltiadau efo’r diwydiant llechi.

Talyllyn_Brynerwest Carousel