Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, daeth Penygroes yn ganolbwynt i ddiwydiant llechi ffyniannus Dyffryn Nantlle. Torrwyd y chwareli yn ddwfn i lethrau'r dyffryn, gan drawsnewid y dirwedd a ffurfio cymuned a oedd wedi'i gwreiddio'n ddwfn yn y gwaith o gloddio a phrosesu llechi. Daeth gweithwyr a'u teuluoedd yma o bob rhan o'r ardal, wedi'u denu gan gyfleoedd gwaith a'r addewid o fywoliaeth sefydlog, gan greu cymuned gref a oedd yn dibynnu ar ei gilydd ac ar y tir o'u hamgylch.
Roedd cysylltiadau trafnidiaeth yn allweddol i lwyddiant y diwydiant. Cludwyd llechi o'r chwareli ar dramffyrdd ac, yn ddiweddarach, ar y rheilffordd, gan gysylltu Penygroes â phorthladdoedd arfordir gogledd Cymru. Oddi yno, teithiai'r llechi ar longau i gyflenwi deunydd toi i drefi a dinasoedd ledled Prydain ac Iwerddon. Roedd y rhwydweithiau hyn yn cysylltu cymuned gymharol anghysbell â marchnadoedd rhyngwladol, gan wneud Penygroes yn rhan o stori ehangach am ddiwydiant, masnach a mudo.
Mae'r dreftadaeth hon yn parhau i fod yn rhan annatod o hunaniaeth yr ardal heddiw. Mae olion y chwareli, y llwybrau trafnidiaeth a'r cymunedau a grewyd o'u cwmpas yn dystiolaeth o ddiwydiant a fu unwaith yn siapio economi, diwylliant a thirwedd gogledd-orllewin Cymru.
Blondins: Peirianneg yn y Dirwedd
Mae'r enw "Blondin" yn tarddu o enw Charles Blondin, y cerddwr rhaff dynn enwog a swynodd gynulleidfaoedd ledled y byd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn Nyffryn Nantlle, fodd bynnag, roedd y term yn cyfeirio at rywbeth gwahanol iawn: systemau ceblau crog a ddefnyddiwyd i gludo deunyddiau ar draws ac o fewn y chwareli.
Roedd y Blondins yn gampwaith peirianyddol yn eu hoes. Trwy gyfres o geblau, olwynion a strwythurau metel, roeddent yn gallu symud llwythi trwm dros bellteroedd sylweddol ac ar draws tirweddau a oedd yn amhosibl eu croesi fel arall. Roeddent yn cysylltu gwahanol lefelau o'r chwareli ac yn galluogi llechi a deunyddiau eraill i deithio'n effeithlon o waelodion dwfn y pyllau i fannau prosesu a chludiant.
Yn chwareli megis Pen-yr-Orsedd a Dorothea, roedd y systemau hyn yn rhan hanfodol o weithrediad dyddiol y gwaith. Heddiw, maent yn symbol o ddyfeisgarwch, arloesedd a gallu'r gymuned leol i addasu technoleg i heriau unigryw'r dirwedd lechi.
Cerfluniau Angharad Pearce Jones: Ail-ddychmygu'r Blondins
Dyluniwyd y cerfluniau Blondins gan y artist Angharad Pearce Jones. Wedi ei magu ym Mhala ac wedi ei hysbrydoli gan dirweddau diwydiannol gogledd Cymru, mae ei gwaith yn archwilio'r berthynas rhwng pobl, lle a'r strwythurau sydd wedi siapio eu hanes.
Nid ail-greu'r peiriannau gwreiddiol yn unig yw'r cerfluniau hyn, ond dehongliad artistig ohonynt. Wedi'u creu o ddur corten sy'n hindreulio'n naturiol dros amser, mae'r strwythurau'n adleisio lliwiau cynnes carreg, pridd a metel y dirwedd ddiwydiannol. Mae eu ffurfiau agored yn awgrymu'r ceblau a'r mecanweithiau a fu unwaith yn ymestyn ar draws y chwareli, gan greu cysylltiad gweledol rhwng y gorffennol a'r presennol.
Mae'r gwaith celf yn gwahodd ymwelwyr i edrych ar y dirwedd mewn ffordd newydd. Trwy ailgyflwyno ffurf y Blondin i'r gymuned, mae Angharad yn tynnu sylw at elfennau o'r dreftadaeth ddiwydiannol a allai fel arall fod wedi pylu o'r cof cyhoeddus. Mae'r cerfluniau'n gweithredu fel marcwyr cof, gan adrodd stori am lafur, peirianneg a bywyd cymunedol, wrth annog myfyrdod ar y modd y mae'r gorffennol yn parhau i lunio'r lleoedd rydym yn byw ynddynt heddiw.
Yn y modd hwn, mae'r cerfluniau'n pontio rhwng hanes a chelf gyfoes, gan ddathlu nid yn unig y peiriannau eu hunain ond hefyd y bobl a'r cymunedau a'u defnyddiodd. Maent yn sefyll fel teyrnged i etifeddiaeth gyfoethog Dyffryn Nantlle ac i'r berthynas barhaus rhwng diwydiant, tirwedd a hunaniaeth.