Llanberis
Daeth Llanberis yn un o ganolfannau mwyaf arwyddocaol diwydiant llechi gogledd Cymru, yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg gyda chwarel enfawr Dinorwig yn cyflogi miloedd o bobl leol ac yn siapio'r gymuned am genedlaethau. Ehangodd y pentref yn gyflym wrth i waith y chwarel dyfu, gan ddatblygu i fod yn bentref diwydiannol ffyniannus wedi'i adeiladu o amgylch sgiliau, penderfyniad a gwaith caled y chwarelwyr a'u teuluoedd. Ar ei hanterth, Chwarel Dinorwig oedd un o'r chwareli llechi mwyaf yn y byd, yn cynhyrchu llechi to o ansawdd uchel a allforiwyd ledled Prydain ac i farchnadoedd rhyngwladol. Arweiniodd llwyddiant y diwydiant at adeiladu tai gweithwyr, capeli, ysgolion a chyfleusterau cymunedol, gan drawsnewid Llanberis o fod yn bentref bach gwledig bach i ganolfan ddiwydiannol bwysig wrth droed Yr Wyddfa.
Cludwyd llechi o Ddinorwig drwy rwydwaith helaeth o incleiniau a thramffyrdd i Borth Dinorwig (Y Felinheli), lle cawsant eu cludo i gwsmeriaid ledled Prydain a thros y môr. Er i'r gwaith o gynhyrchu llechi ar raddfa fawr edwino yn ystod yr ugeinfed ganrif, mae dylanwad y diwydiant yn parhau i fod wedi'i wreiddio'n ddwfn yn nhirwedd, diwylliant a hunaniaeth Llanberis. Erbyn heddiw, mae treftadaeth ddiwydiannol y pentref yn parhau i ddenu ymwelwyr o bob cwr o'r byd, gan ffurfio rhan bwysig o Dirwedd Lechi Treftadaeth y Byd UNESCO yng Ngogledd-orllewin Cymru a chadw cysylltiad Llanberis â hanes cyfoethog chwareli llechi Cymru.
Howard Bowcott
Mae'r cerflunydd Howard Bowcott yn byw yn nyffryn llechi Ffestiniog ac mae'n gweithio ar brosiectau celf gyhoeddus ledled y DU. Mae'n anochel ei fod yn teimlo cysylltiad arbennig â thirwedd a threftadaeth ddiwydiannol ei gartref dewisol, ac mae'r cysylltiad hwn wedi bwydo i lawer o'i waith dros yr hanner can mlynedd diwethaf.
Gan gymryd darnau bach o lechi ac yna eu hadeiladu yn strwythurau sylweddol, mae gwaith Howard yn cyfeirio at y prosesau ar waith yn y dirwedd chwareli llechi, yn ogystal â'r dwylo a'i siapiodd. I Howard, mae cerflunwaith yn ymwneud â chyffwrdd a gwneud i ddeunydd ddod yn fyw. Mae hollti llechen o Lanberis yn datgelu stori a ddechreuodd dros 500 miliwn o flynyddoedd yn ôl – mae pentyrru'r llechi i lunio'r cerflun hwn ochr yn ochr â thestun am y gymuned a'r chwareli yn tynnu sylw at elfen ddynol y stori honno ac yn creu darlleniad newydd o'r graig.
Y STRAEON TU ÔL I'R TESTUN
Mae teitl y gwaith celf yn chwarae ar allu'r chwarelwr i ddarllen y graig er mwyn creu llechi. Mae darllen y geiriau ar y cerflun yn rhoi rhywfaint o ddealltwriaeth o'r sgil honno a'r gymuned a'i chefnogodd.
Mae'r bandiau o destun yn adleisio'r lefelau llorweddol ac incleiniau croeslinol y chwareli. Mae'r geiriad yn tynnu ar waith ymchwil hanesyddol gan gynnwys y gymuned, ac yn dal hanfod y rhyngwyneb hwn rhwng y gymuned, y chwarel a'r dirwedd. Gyda phob un yn siapio'r llall.
Yn troelli o fewn yr haenau o lechi mae stori sy'n codi i fyny'r golofn, gan ddechrau ar y gwaelod gyda chwpl ifanc yn cyfarfod yn y ffair. Trwy enedigaeth a thyfu i fyny mewn amgylchiadau garw, gallwch ddilyn bywyd bachgen wrth iddo fynychu'r ysgol a'r capel ac yna dechrau yn y chwarel fel prentis. Wrth godi i fyny'r lefelau mae'n dod ar draws cyfeillgarwch ond amgylchedd sydd yr un mor heriol, gan gynnwys damweiniau ar wyneb y graig ac yn y pen draw diwedd y gwaith yn y chwarel.
Mae'r ddwy iaith sef y Gymraeg a'r Saesneg wedi'u plethu'n fwriadol, ac mae fy niolch yn ddyledus i bawb a helpodd a chyfrannodd gyda syniadau. Diolch yn arbennig, fodd bynnag, i'm cydweithiwr Cymraeg ar lawer o'r testun, Gwenlli Haf Evans. Nid dim ond llunio cyfieithiad oedd ein bwriad personol i'r testun Cymraeg a'r Saesneg, ond dathlu'r ddwy iaith.
Dyma gipolwg ar y testun ac i rai o'r geiriau a gyffrôdd ni, gan ddechrau o'r gwaelod i fyny, er mwyn gwneud y stori'n haws i'w dilyn yma ar y dudalen ysgrifenedig.
Y CYCHWYN + CARIAD YN Y FFAIR – Y CYCHWYN + LOVE IN THE FAIR
Ganwyd yr awdur T Rowland Hughes yn Llanberis yn 1903, felly mae’n briodol mai teitl ei nofel o 1947, Y CYCHWYN, sy'n dechrau'r stori sydd wedi'i hadeiladu yn y golofn. Ysgrifennwyd adroddiadau'r llywodraeth ar y gymuned chwareli gan ffigyrau cyfforddus eu byd o'r tu allan i'r gymuned Gymraeg, ac er eu bod yn anaml yn beirniadu rheolwyr a dulliau gweithio, roeddent yn aml yn feirniadol iawn o'r gymuned chwareli ei hun, megis y digwyddiad cyffredin o gwrdd â chymar yn y ffair. Wrth gwrs, nid oedd gan y gymuned leol gyfle i fynd i ddawnsfeydd mawreddog.
CRI FACH AR GARREG YR AELWYD - A NEW CRY BY THE HEARTH
Ar ôl cyfarfod yn y ffair ac wedyn priodi, mae ein cwpl yn cael eu plentyn cyntaf. Roedd pob genedigaeth gartref, dan oruchwyliaeth merched yn y gymuned. Roedd yr aelwyd a genedigaeth yn agweddau canolog ar fywyd cymunedol. Mae'r testun hwn wedi'i ysgythru ar lechen goch hyfryd o chwarel Glynrhonwy gerllaw, defnyddir hon drwy'r golofn pan awgrymir presenoldeb gwaed.
WYTHNOS LWGU - TE A BARA TAN SADWRN SETLO - LEAN WEEK - TEA AND BREAD UNTIL PAYDAY
Mae wythnos lwgu (starving week) yn cyfeirio at yr wythnos cyn y prif ddiwrnod cyflog misol, y dydd Sadwrn pan gellid talu biliau. Ar ôl y diwrnod cyflog roedd ychydig mwy o arian i brynu bwyd, ond roedd diet y chwarelwyr yn aml yn cael ei feirniadu gan mai ychydig mwy na bara a menyn a the wedi'i stiwio ydoedd. Mae gan ein cwpl ifanc geg arall i'w bwydo ac nid oes Gwasanaeth Iechyd Gwladol ar gyfer gofal meddygol.
MANGL ANFFAWD YN GWASGU POB CEINIOG - MISFORTUNE IN THE PENNIES WRUNG FROM THE MANGLE
Soniwyd am hanes y mangl a'r weithred o gasglu arian i weddw brynu un, sawl gwaith wrth gysylltu â'r gymuned ac mewn gwaith ymchwil. Os oedd anaf gwael neu farwolaeth yn y chwarel, byddai'r dynion yn casglu arian i'w roi i'r wraig neu'r weddw i brynu mangl a byddai wedyn yn gallu derbyn dillad pobl eraill i'w golchi - er mwyn ennill ychydig o geiniogau. Roedd Llanberis eisoes yn gyrchfan i dwristiaid erbyn y 1830au felly roedd y cyfle i gymryd dillad i'w golchi wedi'i hen sefydlu - ond ni allai gymryd lle gŵr a'r un oedd yn ennill cyflog.
DYN Y TU ÔL I BOB LLECHEN, TEULU Y TU ÔL I BOB DYN - A MAN BEHIND EVERY SLATE AND A FAMILY BEHIND EVERY MAN
Ymadrodd atgofus sy'n dangos y darlun llawn o gymuned y chwarel lechi, a'r ysbrydoliaeth ar gyfer y gwaith celf hwn.
DAN LYGAD CANSEN, CAPEL A CHABAN - SCHOOL, CHAPEL AND CABAN TAUGHT AND JUDGED
Daeth addysg a beirniadaeth o'r gymuned: yn yr ysgol, o bulpud y capel ac yna o'r chwarel ei hun yn y caban, man cyfarfod amser cinio y chwarelwyr ar bob lefel o'r chwarel a lleoliad i drafod gwleidyddiaeth, pynciau'r dydd gan ganolbwyntio ar hunan-addysg, ochr yn ochr â chystadlaethau llefaru a barddoniaeth.
CRAIG YR UNDEB - UNITE
Roedd Craig yr Undeb yn fryncyn creigiog ym mhen gogleddol Llyn Padarn ddaeth yn enwog fel man cyfarfod Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru, gan ei fod ar dir nad oedd yn perthyn i deulu'r Assheton-Smiths, a oedd fel y mwyafrif o berchnogion chwareli, yn gwrthwynebu ffurfio undeb lafur. Rhwng 1874 a 1922 roedd yr undeb yn ganolog i wella amodau gwaith y dynion, ond er mwyn i'r undeb lwyddo roedd yn rhaid iddi uno'r gweithlu yn y chwarel ac ardaloedd y chwareli llechi cyfagos. Gyda hyd at 3,000 o ddynion yn chwarel Dinorwig pan roedd ar ei hanterth, a degau o filoedd o ddynion mewn chwareli eraill, roedd y frwydr barhaus i uno lleisiau gwahanol yn hanfodol.
NID OES BRADWR YN Y TŶ HWN - NO TRAITOR IN THIS HOUSE
Mae'r ymadrodd adnabyddus hwn, a argraffwyd ar gerdyn a’i arddangos yn ffenestr tŷ streiciwr, yn cysylltu gwragedd a theulu â'r frwydr am gyflogau ac amodau digonol. Roedd caledi'r streic yn cael ei deimlo gan bawb. Roedd yn foment ofidus pan fu'n rhaid tynnu cerdyn o'r ffenestr, pe bai streicwr yn gorfod dychwelyd i'r gwaith i sicrhau bod yna fwyd, gofal iechyd ac arian i dalu'r rhent. Symudodd llawer o deuluoedd i ffwrdd mewn amgylchiadau o'r fath ond arhosodd y creithiau yn y gymuned ymhell wedi hynny.
RWBELWR BACH, EFO'R HOGIA I GANOL PERYG - A YOUNG RUBBLER AMID BANTER AND DANGER
Gan adael yr ysgol ac yntau ond yn 12 neu 14 oed byddai ein hogyn ifanc yn gweithio am flynyddoedd, gan ddechrau fel rwbelwr, yn didoli llechi o'r cerrig gwastraff gan obeithio y byddai yn dod ar draws ambell floc o lechi i fynd ati i geisio hollti'r llechi ei hun. Yn ei arddegau ifanc, roedd yn ymgolli mewn byd o waith corfforol llym a chyfeillgarwch oedolion, weithiau siarad creulon a pherygl corfforol bob amser.
CRI FAWR O WYNEB Y GRAIG; CODI DR DAN O LAW I LAW - A CRY FROM THE ROCKFACE; PASSING DOCTOR DAN FROM HAND TO HAND
Roedd damweiniau yn digwydd yn aml yn y chwarel, yn aml mewn mannau anhygyrch yn uchel ar wyneb y graig. Mae coffadwriaeth dda am Doctor Dan yn Llanberis ac roedd yn uchel ei barch gan y chwarelwyr. Byddent yn ffurfio cadwyn ddynol i basio'r doctor ar draws wyneb y graig at y gŵr oedd wedi'i anafu. Mae cri'r sawl a anafwyd ar y band testun yma yn fwriadol yn adlewyrchu cri'r baban ym Mand 2, ond gall y darllenwr lunio ei naratif ei hun. O LAW I LAW yw teitl nofel 1943 gan T Rowland Hughes ac fe gaiff ei hamlygu mewn paent llwyd golau, yn wahanol i'r testun arferol sydd heb baent. Pan fydd y golofn yn wlyb, mae teitlau y tri llyfr am gymunedau y chwareli llechi yn cael eu datgelu.
CHWALFA – FRACTURE
Ysgrifennodd T Rowland Hughes ei nofel CHWALFA ym 1946. Gallai damwain yn y gwaith arwain at chwalfa gymdeithasol gan nad oedd llawer o gymorth ariannol ar gael os nad oedd y chwarelwr yn gallu gweithio. Anaf cyffredin iawn oedd gwasgu a thorri esgyrn. Daeth ysbyty'r chwarel sydd ar draws y llyn i'r cerflun yn arloeswr cydnabyddedig cenedlaethol wrth drin anafiadau o'r fath, ac roedd ar flaen y gad o ran datblygiadau meddygol fel pelydr-x. Defnyddiwyd llechi coch Glynrhonwy i ddangos tor-esgyrn gyda charreg ithfaen ddu yn tynnu sylw at hyn. Mae'r gair tor-esgyrn hefyd yn gyfeiriad at ddaeareg, gweithio'r graig a'r aflonyddwch cymdeithasol o fewn teulu a chymuned pan ddigwyddai damwain ddrwg.
CADW TŶ A NYRSIO CLAF – HOUSEWIFE AND NURSE
Gan barhau â'r defnydd o lechi coch Glynrhonwy gyda mewnosodiad o wenithfaen du, mae'r band hwn yn crynhoi nyrsio anaf. Roedd merched yn chwarae rhan ganolog wrth nyrsio'r anafedig, boed yn ysbyty'r chwarel neu gartref. Byddai anaf drwg neu ddechrau clefyd difrifol yr ysgyfaint, a achoswyd gan lwch llechi, yn arwain at gyfnod hir fel claf yn y cartref. Merched oedd y prif ofalwyr, tra ar yr un pryd yn ceisio cynnal y cartref.
CYMRAEG AR Y PONCIAU, ENGLISH FROM ABOVE
Ymadrodd sy'n cyfateb i dopograffeg y chwarel â realiti ieithyddol bywyd y chwarelwr cyffredin. Roedd y lefelau neu'r ponciau yn y chwarel yn nodwedd oedd yn diffinio tirwedd Dinorwig. Roedd y dynion hefyd mewn ystyr arall i gyd yn gweithio ar un lefel, gan rannu amodau garw agored ochr y mynydd. Roedd y gweithwyr yn siarad Cymraeg gyda'i gilydd; gyda'r rheolwyr yn rhoi cyfarwyddiadau iddynt yn Saesneg.
YNO DY HUN Â'TH FORTHWYL A CHŶN – THERE YOU ARE WITH YOUR HAMMER AND CHISEL
Mae'r teimlad o gael gorchmynion oddi fry ond yn gorfod gwneud gwaith go iawn yn cael ei adleisio yn y frawddeg deimladwy hon gan T.H. Jones (Twm Bethel), bardd o Lanberis a chwarelwr fu'n gweithio yn uchel i fyny ar boncen Pen Garret am nifer o flynyddoedd.
BOUND IN A BARGAIN WITH THE ROCK
Cyfeirir yma at y system gynhennus o 'fargen' er mwyn trafod tâl am waith, mae hyn yn awgrymu gwirionedd go iawn a'r caledi o naddu bywoliaeth a byw yn uchel i fyny ar ochr y mynydd. Fel arfer, roedd tîm o tua phedwar chwarelwr (dau ar wyneb y graig a dau yn naddu'r llechi) oedd yn gorfod trafod gyda chynrychiolwyr y rheolwyr i gytuno ar bris am weithio'r graig. Roedd y pris yn cael ei bennu cymaint gan fympwy y rheolwyr ag ansawdd y graig.
NI CHLYWIR Y GLOCSAN FYTH ETO’N LLANBÊR - NO MORE THE BEAT OF HOBNAIL BOOTS
Roedd sŵn yr esgidiau hoelion yn rhywbeth poblogaidd y cyfeiriwyd ato yn y sesiynau cymunedol. Mae'r dyfyniad Cymraeg yn ddyfyniad arall gan fardd a chwarelwr o Lanberis T. Jones (Twm Bethel) gan fod esgidiau hoelion yn aml yn cael eu galw yn glocsiau yn lleol. Mae trigolion hŷn yn cofio sŵn esgidiau hoelion yn taro ar y llwybrau llechi wrth i'r chwarelwyr orffen eu gwaith am y diwrnod a dychwelyd adref – roedd sŵn y taro yn atseinio ar draws y dyfroedd ac yn arwydd i ddechrau coginio'r pryd bwyd gyda'r nos. Daeth y sŵn nodedig hwn yn y dyffryn i ben yn sydyn ym 1969.
SEGUR EIN GÊR – ABANDONING OUR TOOLS
Ymadrodd pan fyddai chwarelwr yn rhoi'r gorau i weithio yn y chwarel neu farw, neu pan gaewyd y chwarel.
Pryd oedd ein chwarelwr ni yn byw? Wnaeth o roi'r gorau i'w offer? A phan fyddwn yn siarad am y diwydiant llechi, pa gyfnod ydyn ni'n ei olygu? Mae'r parhad yn yr offer a darllen y graig, dealltwriaeth ddofn wedi'i mynegi gan forthwyl a chŷn. Oedwch am eiliad, yna ystyriwch bod rhoi'r gorau i'r offer yn fwy na dim ond ymadrodd.
ALICE
Bellach mae diwydiant, gwaith caled a chyfeillgarwch chwarel Dinorwig yn atgof, ond mae'r dirwedd ddramatig a newidiwyd sy'n esgyn poncen wrth boncen i fyny'r mynydd yn dal i fod yn dyst o'r chwarelwyr, a'r gymuned fu'n eu cefnogi. Dros y blynyddoedd mae ponciau'r chwarel wedi cael enwau eraill a ddyfeisiwyd gan ddringwyr nad ydynt yn dangos parch i'r dynion a oedd unwaith yn gweithio ar wyneb y graig. Enwyd pob poncen yn wreiddiol oherwydd digwyddiadau cyfoes, enwau lleoedd, ceffylau rasio ac aelodau o'r teulu. Mae'r terasau o graig yn codi i ryw ddwy fil o droedfeddi uwchben Llyn Peris, trwy Galiffornia, Abysinia ac Awstralia. Ar y brig mae Alice, a enwyd ar ôl un o wyresau perchennog y chwarel.
Os ydych yn edrych i lawr o gyfeiriad Alice rydych yn edrych i lawr ar bron i 200 mlynedd o ddiwydiant a chymuned. Lleolwyd y cerflun ar lefel y pentref, ac mae yn dyst i'r dwylo a luniodd y dirwedd ac i'r gymuned a grëwyd gan y llechi.
Howard Bowcott 2026